Kako je Srbija krenula u rat 1914.

Može se reći da je prva kocka u kaldrmi na putu za Sarajevo postavljena gotovo 40 godina ranije u istočnoj Hercegovini kad su se 1875. većinski pravoslavni hrišćani odmetnuli od otomanske vlasti. Pobuna je u početku više bila u vezi sa propalom agrarnom reformom nego sa religijom ili nacionalizmom, ali su, na kraju, dok se ustanak širio Bosnom, neki pobunjenici tražili nezavisnost od Otomanskog carstva. “O ovoj važnoj i sramotnoj epizodi evropske istorije napisano je veoma malo, a detaljnije gotovo ništa”[1], zapisala je Rebeka Vest 1942. što je uveliko i danas slučaj, uprkos nekolikim empirijskim studijama (i igranom filmu) nastalim od tada.

Srpska vojska kod Višegrada

Savremenicima nije promakla ova „epizoda“ dobrim delom zahvaljujući Garibaldijevoj javnoj podršci: „Našoj braći u Hercegovini i potlačenima u Istočnoj Evropi“ i „vojvodi Ljubibratiću i njegovim hrabrim i odlučnim saborcima u Hercegovini“.[2] Dobrovoljcima iz Srbije, Crne Gore i južnoslovenskih krajeva pod vlašću Habsburga pridružile su se „internacionalne brigade“ sastavljene od boraca iz Rusije, Italije (lokalno poznatih kao garibaldinci), Francuske, Britanije, Grčke, SAD-a i Švedske. Među njima je bila i Žana Merkus, ćerka guvernera Holandske Istočne Indije,koja je dobar deo svog bogatstva potrošila pomažući Srbima u borbi protiv Turaka i čije je putovanje od Dubrovnika do hercegovačkog zaleđa Vestova pratila na svom putu kroz Jugoslaviju 1930-ih.

Anti-otomanska pobuna buknula je i u Bugarskoj gde su turski zločini izazvali međunarodnu osudu. Srbija i Crna Gora su 1876. godine objavile rat Otomanskom carstvu (rat kome se, posle samoubistva Ane Karenjine, kao dobrovoljac pridružio Vronski – u stvarnom životu pukovnik Nikolaj Rajevski, koji je iste godine poginuo u bici u Srbiji). Otomansko carstvo je poraženo kad je 1877. intervenisala Rusija, ali se sankt-petersburška posleratna vizija Balkana sastavljenog od Rusiji prijateljskih nezavisnih država sa Velikom Bugarskom u središtu, nije ostvarila. Na Berlinskom kongresu su, ipak, kao nezavisne države priznate Srbija, Crna Gora i Rumunija; Bugarska je ostala pod Turcima, dok je Bosnu i Hercegovinu, u kojoj je sve počelo, okupirala Austro-Ugarska , što je Rebeku Vest, čije su simpatije jasno bile na strani Slovena, posebno Srba, navelo da „epizodu“ nazove „sramotnom“.

SRBIJA vs. AUSTRO-UGARSKA:

Stanovništvo u Bosni je velikom većinom bilo seosko, južnoslovensko, govorili su srpsko-hrvatskim jezikom i verski su bili izmešani. Mnogi Srbi su odbijali vlast Habsburga, delimično iz socijalno-ekonomskih razloga (npr. što nije ukinuto kmetstvo), dok su se u početku mnogi muslimani vojno odupirali okupaciji, a desetine hiljada ih je emigriralo u Tursku. To je srpskog pesnika iz Hercegovine Aleksu Šantića navelo da 1896. godine napiše pesmu „Ostajte ovdje“, jednu od najpoznatijih jugoslovenskih poema. Svojim muslimanskim susedima je poručio: „Ostajte ovdje! Sunce tuđeg neba neće vas grijat k’o što ovo grije“.

Srpski i jugoslovenski nacionalisti su Bosnu i Hercegovinu smatrali zemljom Južnih Slovena, a Austro-Ugarsku stranim okupatorom, moćnijim od prethodnog Otomanskog carstva. Ali rivalstvo oko Bosne nije bilo jedinim razlogom složenih odnosa Beograda sa Bečom i Budimpeštom. Srbija je 1880-ih postala de facto austro-ugarski satelit, a ta velika zavisnost od Beča je znatno uticala na nasilno zbacivanje dinastije Obrenovića sa trona 1903. godine. Srbija se udaljila od Austrije i približila Rusiji i Francuskoj, što je dodatno otežalo odnose Beograda i Beča. Neslaganje u vezi sa zajmom za vojne potrebe i pomirenje Srbije i Bugarske, dovelo je do austro-ugarskog trgovinskog embarga Beogradu 1906. godine. Srbija je uspešno razvila nove industrije i našla nova tržišta za prehrambene proizvode. Austro-Ugarska je 1911. godine zaključila novi trgovinski sporazum sa Srbijom, priznajući poraz u Carinskom ratu (ili „Svinjskom ratu“ nazvanom po glavnom srpskom stočnom izvozu).

Naslovna strana francuskog magazina in 1908. godine

Habsburška aneksija Bosne i Hercegovine 1908. godine bila je protivna odlukama Berlinskog kongresa, ali ju je Rusija odobrila. Aneksiona kriza je pokazala da Srbija bez podrške Rusije neće ići u rat protiv Habsburga, kao i to da su nacionalizam i rastuće vojno mešanje u politiku pretili krhkim demokratskim institucijama u Srbiji. Ključna figura “vojne stranke” bio je potpukovnik Dragutin Dimitrijević Apis, šef vojne obaveštajne službe i jedan od vođa tajnog udruženja „Ujedinjenje ili smrt“ (poznatog i kao „Crna ruka“), militantno-nacionalističke vojne grupe koju su 1911. formirali političari i oficiri umešani u zaveru iz 1903. godine. Zajedno sa drugom nacionalističkom grupom, „Narodnom odbranom“, zagovarali su uvećane srpske države ili države Južnih Slovena na uštrb Habsburškog i Otomanskog carstva. Sumnjajući u sposobnost vlade da ispuni „nacionalne ciljeve“ počeli su da podrivaju vlast. Vlada je pala početkom 1914. godine, nakon sukoba Nikole Pašića sa oficirima. Taj civilno-vojni sukob treba imati na umu kad se analizira ponašanje Srbije u junu i julu 1914. godine.

Pojava ujedinjenog srpsko-hrvatskog političkog fronta unutar Austro-Ugarske je dodatno povećala tenzije između Beograda i Beča. Hrvatsko-srpska koalicija – koja je zagovarala pravo na srpsko-hrvatsko samoopredeljenje i čije su vođe očekivale pomoć od Srbije – pobedila je na izborima za hrvatski sabor. Beograd je postao jugoslovenski kulturni centar što je navelo južnoslovenske intelektualce da posećuju srpsku prestonicu ili da se u nju presele. Među njima je bio i proslavljeni hrvatski vajar Ivan Meštrović, verovatno najpoznatiji zagovornik jugoslovenstva u to vreme, koga je, kao simbol borbe Južnih Slovena za nezavisnost, inspirisala Kosovska bitka od 28. juna 1389. godine. Meštrović nije bio usamljen – hrvatske, slovenačke i crnogorske delegacije su posetile Srbiju 28. juna 1914. godine i učestvovale u kosovskoj proslavi. Kad je tog dana hor zapevao hrvatsku himnu ispred jednog restorana u centru Beograda, prolomio se spontani aplauz prolaznika. Vest iz Sarajeva je donekle promenila raspoloženje, ali šok i uznemirenost ipak nisu u potpunosti pokvarili radosnu atmosferu uprkos naredbi srpske vlade za trenutni prekid slavlja iz poštovanja zbog smrti nadvojvode i vojvotkinje.

Srpski vojnici tokom Drugog balkanskog rata koji je iscrpeo ionako slabu Srbiju

Nakon Balkanskih ratova 1912-1913. godine, Srbija i Crna Gora su, kao jedine nezavisne slovenske države, ne računajući Bugarsku i Rusiju, znatno uvećale teritorije i ojačale prestiž među habsburškim Slovenima. Samo je pretnja vojnom intervencijom Austro-Ugarske, koja je podržala stvaranje albanske države 1913. godine, sprečila Srbiju i Crnu Goru da zauzmu deo koji je danas severna Albanija. Hrvatsko-srpska koalicija je javno slavila srpske vojne uspehe protiv Turaka, kao i mnogi bosanski Srbi, posebno nacionalistička omladina. Turski porazi protiv Italije i balkanskih zemalja 1911-1913. godine, a time i gubitak teritorija u Libiji i na Balkanu i unutrašnje krize koju su izazvali Mladoturci, nisu neopaženo prošli u dvojnoj monarhiji. Kako se bližila 1914. habsburški lideri su nazirali rastuću pretnju južnoslovenskih, a posebno srpskog nacionalizma.

To je bio kontekst u kome su održani austro-ugarski vojni manevri u Bosni juna 1914. godine. Potencijalna opasnost po Franca Ferdinanda je mnogima bila jasna, uključujući i više članove nadvojvodine pratnje, lokalne političare i diplomate, koji su i predlagali da se poseta odloži.

MLADA BOSNA:

Gavrilo Princip, atentator, rođen je 1894. godine u malom selu u severozapadnoj Bosni, kao šesto od devetoro dece i jedno od svega troje koji su preživeli rano detinjstvo. Odmalena je pokazao interesovanje za učenje i čitanje, tako da ga je porodica poslala u srednju školu u Sarajevo. Zbog loših putnih komunikacija i zato što nije imao novca za voznu kartu, Princip je prepešačio veliki deo puta od 160 kilometara do bosanske prestonice. Tu je upoznao članove revolucionarne mladeži. (Drugi mladi južnoslovenski seljak iz carstva, Josip Broz Tito, samo dve godine stariji od Principa, je do grada kao petnaestogodišnjak prešao sličan put, ali u je vreme Revolucije u Rusiji, gde se našao kao ratni zarobljenik, otkrio drugačiji tip revolucionarne ideologije.)

Svi članovi revolucionarne mreže uhapšeni nakon atentata bili su iz Bosne i Hercegovine; najviše Srba, ali je bilo i Hrvata i muslimana. I svi su bili pripadnici Mlade Bosne, jedne od nekoliko južnoslovenskih omladinskih nacionalističkih organizacija. Razočarani starijom generacijom političara, smatrajući ih previše pasivnim, Mladobosanci su verovali da samo radikalnim akcijama mogu osloboditi Bosnu i Hercegovinu od Habsburga i ujediniti je sa Srbijom, Crnom Gorom i drugim Južnim Slovenima u jednu nezavisnu državu. Inspiraciju su našli u romantizovanoj prošlosti, jadikujući zbog gubitka srednjovekovne nezavisnosti Južnih Slovena u austrijskim, mađarskim i turskim osvajanjima. Posebnu inspiraciju su našli u srednjovekovnoj Srbiji i njenoj borbi protiv Otomanskog carstva, simbolizovanoj u Kosovskoj bici 1389. godine. Kult Miloša Obilića, navodnog ubice sultana Murata I na Kosovu, našao je snažno uporište među Mladobosancima. Još snažnije je bilo sećanje na Bogdana Žerajića iz Nevesinja – gde je 1875. godine izbio Hercegovački ustanak – i koji se 1910. ubio posle neuspelog sarajevskog atentata na habsburškog guvernera u Bosni. Na manje od stotinak metara od tog mesta, četiri godine kasnije, Princip će uspeti u atentatu na Franca Ferdinanda i, slučajno, vojvotkinju Sofiju. Na suđenju je Princip priznao da mu je Žerajić bio idol i da je redovno posećivao njegov grob.

Iako izazovno, bilo bi pogrešno, svrstati mladobosance i druge južnoslovenske nacionaliste isključivo u uski nacionalni kontekst. Oni su se ugledali na savremene evropske nacionalne pokrete, posebno na Mladu Italiju Đuzepea Macinija. Princip i saučesnici su na suđenju citirali Macinija. Vladimir Gaćinović, jedan od vodećih Mladobosanaca, nazivao je sebe od petnaeste godine garibaldincem, nakon što je čuo priče da su Garibaldijevi dobrovoljci pomagali pobunjenicima u njegovoj rodnoj Hercegovini. Mladobosanci su puno čitali – od Bakunjina do Černiševskog, Kropotkina, Stepnjaka, pa do Marksa, Lenjina i Trockog, Dostojevskog, Vilijama Morisa, Šilera, Ibzena, Strindberga i Žan-Mari Gijoa. Ambiciozni filozofi, pesnici i pisci – Ivo Andrić, koji je 1961. godine postao jedini Jugosloven koji je dobio Nobelovu nagradu za književnost, takođe je pripadao Mladobosancima – verovali su da su njihovi ciljevi plemeniti i njihova revolucionarna sredstva opravdana, a nadali su se da će Srbija preuzeti ulogu južnoslovenskog Pijemonta.

ODGOVOR SRBIJE:

Zvanična Srbija je odmah osudila ubistvo, distancirala se od atentatora i pazila da se ne antagonizira sa Austro-Ugarskom, obećavši da će suditi svakoj osobi koja se nalazi u Srbiji a umešana je u atentat. U stvarnosti je veoma malo učinjeno na sprovođenju opsežne istrage. Nada Srbije da se rat može izbeći kako vreme bude prolazilo – krajem jula, političari u Srbiji su bili u kampanji za parlamentarne izbore zakazane za 14. avgust, a poslovi i trgovina sa Austro-Ugarskom su se neometano nastavili. Srpska vojska se još oporavljala od Balkanskih ratova, oslanjajući se na zastarele planove odbrane, a načelnik Generalštaba je bio na odmoru u jednoj austrijskoj banji.

Uništene srpske radnje u Sarajevu nakon atentata

Nema dokaza koji bi upućivali na to da su srpski lideri želeli da zemlju uvuku u opasnu konfrontaciju organizujući ili ohrabrujući ubistvo naslednika habsburškog trona. Ali, dok je Srbija atentat tretirala kao unutrašnju stvar Austro-Ugarske, Beč je na ubistvo gledao kao na rezultat anti-habsburške agitacije srpskih nacionalista zbog čega je Beograd trebalo kazniti.

Da li je Beograd znao za zaveru i, ako jeste, da li je mogao da spreči zločin i upozori austro-ugarske vlasti? Naknadno istraživanje je pokazalo da je početkom juna premijer Pašić saznao za naoružane bosanske studente koji prelaze granicu i da je verovao da takve „prelaske treba sprečiti… jer su za nas veoma opasni“, te je naredio internu istragu u vezi sa tim.[3] To je, međutim, bilo prekasno jer su Apisovi ljudi već obezbedili siguran prolaz za Principa i njegove drugove. Pripadnici Crne ruke – koji su Habsburge smatrali tiranima – verovali su da je ubistvo tiranskog vladara opravdano, te su možda imali i svoj plan da ubiju Franca Ferdinanda. Mladobosanci su od Crne ruke zatražili pomoć, a ne obrnuto, te su se Apis i njegovi sledbenici na kraju složili da im je pruže. Srpski ministri nisu znali za detalje zavere, mada su verovatno sumnjali da bi život Franca Ferdinanda mogao biti ugrožen, pogotovu zbog značaja datuma za koji je zakazana poseta Sarajevu. Beograd nije obavestio austro-ugarske vlasti o prelascima granice, niti o internoj istrazi, iako ima naznaka da je srpski poslanik u Beču preneo nezvanično upozorenje koje je, navodno, ignorisano.

Srbi, i ne samo oni, su ultimatum u 10 tačaka koji je Beogradu predat 23. jula, smatrali izuzetno okrutnim i sačinjenim tako da bude odbijen. Regent Aleksandar je od ruskog cara tražio pomoć i odgovor je stigao dva dana nakon srpskog odgovora na ultimatum. Inače je Srbija donosila odluke koje su manje zavisile od Sankt Petersburga nego što se često misli. Vlada je tražila druge saveznike, obavestivši britanskog poslanika u Beogradu da su austro-ugarski zahtevi takvi da „nijedna nezavisna država ne bi mogla da ih u potpunosti prihvati“.[4]

Telegram o objavi rata je jedan od eksponata na svečanom otvaranju izlozbe “Juli 1914. u dokumentima Arhiva Srbije” u Dom Narodne Skupstine

Pašić je lično odneo odgovor austro-ugarskom poslanstvu, „dugački koverat sa srpskom sudbinom zapečaćenom u njemu“, kako je svedočio jedan očevidac.[5] Odgovor je bio pažljivo sročen, pomirljiv, uz prihvatanje svih osim jednog zahteva shvaćenog kao narušavanje statusa Srbije kao nezavisne i suverene države. Habsburški poslanik u Srbiji je prestao da čita odgovor čim je shvatio da nisu svi zahtevi ispunjeni i odmah, sa već spakovanim prtljagom, napustio Beograd.

Austro-ugarska objava rata Srbiji napisana na francuskom poslata je 28. jula običnim telegramom i oko podneva je stigla u Niš, grad u južnoj Srbiji u koji se vlada povukla očekujući napad na Beograd. Dostavljen je u restoran Evropa u kojem je Pašić ručao. Nekoliko sati kasnije, austro-ugarske snage su granatirale Beograd, uz povik „Srbija mora umreti“ (Serbien muss sterbien) koji se prolamao širom carstva.

Scene sa obala Drine neposredno nakon početka rata

Ni Srbija ni Austro-Ugarska nisu preživale globalni rat koji je tog dana počeo i obe strane su, pogotovu Srbija, pretrpele ogromne gubitke. Na kraju rata, Austro-Ugarska se raspala, njene južnoslovenske teritorije su, sa Srbijom i Crnom Gorom, ušle u novu, jugoslovensku državu. Srpski unutrašnji vojno-civilni sukob je okončan godinu dana ranije kad je Apis osuđen na smrt zbog navodnog pokušaja ubistva regenta Aleksandra na suđenju koje je namestio Aleksandar, uz Pašićevu pomoć. Njih dvojica će obnoviti rivalstvo, pa će 1926. godine Aleksandar, tada kralj Jugoslavije, primorati Pašića na ostavku na mesto premijera, samo nekoliko meseci pre nego što će umreti u 81. godini. Aleksandra je 1934. godine, za vreme zvanične posete Francuskoj, ubio makedonski revolucionar u saradnji sa hrvatskom nacionalističkom ustaškom organizacijom.

Srpske izbeglice tokom 1914. godine

Titova komunistička vlada je posle Drugog svetskog rata rehabilitovala Apisa, dok su Princip – koji je umro u zatvoru nekoliko meseci pre kraja rata – i Mladobosanci u socijalističkoj Jugoslaviji slavljeni kao nacionalni revolucionari, čak i pra-komunisti. Jugosloveni su ostvarili nezavisnost 1918. godine, dosanjavši san lidera Hercegovačkog ustanka i njihovih „naslednika“ Mladobosanaca, ali samostalnost nije značila i kraj unutrašnjim konfliktima i spoljnim pretnjama. Ali, to je, naravno, druga priča.

(Rad je predstavljen na konferenciji o Dugogodišnjoj globalnoj krizi 1912-1922, održanoj na EUI u Firenci 2. juna 2014.)

Prevod: Julijana Mojsilović